Πίδακας μαύρης τρύπας «πιάστηκε» να συστρέφει το μαγνητικό του πεδίο σε λίγο παραπάνω από μία ώρα

Στα κέντρα πολλών γαλαξιών βρίσκονται υπερμεγέθεις μαύρες τρύπες, με μάζα από εκατομμύρια έως δισεκατομμύρια φορές τη μάζα του Ήλιου μας. Ορισμένες από αυτές εκτοξεύουν στο διάστημα τεράστιους πίδακες θερμού, μαγνητισμένου αερίου με ταχύτητα κοντά στην ταχύτητα του φωτός. Όταν ένας τέτοιος πίδακας τυχαίνει να είναι στραμμένος σχεδόν κατευθείαν προς τη Γη, οι αστρονόμοι ονομάζουν το αντικείμενο blazar. Τα blazars συγκαταλέγονται στα φωτεινότερα και πιο μεταβλητά αντικείμενα του Σύμπαντος, όμως είναι δύσκολο να τα κατανοήσουμε. Επειδή κοιτάμε κατά μήκος του πίδακα, η τεράστια ταχύτητά του παραμορφώνει αυτό που βλέπουμε. Έτσι γίνεται δύσκολο να καταλάβουμε τι πραγματικά συμβαίνει μέσα στον πίδακα.
 

Εικόνα 1. Καλλιτεχνική απεικόνιση ενός blazar: μια υπερμεγέθης μαύρη τρύπα στο κέντρο ενός γαλαξία, περιβαλλόμενη από δίσκο θερμού αερίου, εκτοξεύει έναν πίδακα πλάσματος στραμμένο προς τη Γη.

Ένας τρόπος με τον οποίο οι αστρονόμοι μελετούν αυτούς τους πίδακες είναι η πόλωση. Το φως από τον πίδακα ενός blazar δεν ταλαντώνεται σε τυχαίες κατευθύνσεις. Τείνει να ευθυγραμμίζεται σε μια προτιμώμενη κατεύθυνση, η οποία ακολουθεί το μαγνητικό πεδίο του πίδακα. Μετρώντας την, οι αστρονόμοι μπορούν να παρακολουθούν πώς μεταβάλλεται το πεδίο με τον χρόνο. Εδώ και δεκαετίες παρατηρούν μια εντυπωσιακή συμπεριφορά: η διεύθυνση της πόλωσης περιστρέφεται μερικές φορές ομαλά κατά μεγάλες γωνίες. Αυτό δείχνει ότι το μαγνητικό πεδίο του πίδακα μεταβάλλεται με οργανωμένο τρόπο. Αυτές οι περιστροφές διαρκούν συνήθως αρκετές ημέρες, και η αιτία τους αποτελεί αντικείμενο αντιπαράθεσης εδώ και πολύ καιρό.

Παρατηρήσεις με το όργανο RoboPol στο Αστεροσκοπείο Σκίνακα στην Κρήτη είχαν δείξει ότι ορισμένες περιστροφές ίσως συμβαίνουν πολύ γρηγορότερα, μέσα σε μία μόνο νύχτα. Η παρατήρηση ενός blazar μία φορά κάθε λίγες ημέρες μπορεί απλώς να τις χάνει. Μέχρι σήμερα, όμως, κανείς δεν είχε καταγράψει μία. Για να τις αναζητήσουν, αστρονόμοι του Ινστιτούτου Αστροφυσικής άρχισαν να παρακολουθούν blazars συνεχώς καθ’ όλη τη διάρκεια της νύχτας.

Τη νύχτα της 3ης προς 4η Μαΐου 2024, ερευνητές του προγράμματος BOOTES (Black Hole Optical Polarization Time-Domain Survey) παρατηρούσαν το blazar PKS 1510-089. Το φως του ξεκίνησε το ταξίδι του προς εμάς πριν από περίπου τέσσερα δισεκατομμύρια χρόνια. Μέσα στη νύχτα, η διεύθυνση της πόλωσής του περιστράφηκε κατά περίπου 136° σε μόλις 80 λεπτά περίπου. Η περιστροφή αυτή είναι σχεδόν δέκα φορές ταχύτερη από οποιαδήποτε έχει παρατηρηθεί ποτέ.
 

Εικόνα 2. Παρατηρήσεις του PKS 1510-089 τη νύχτα της 3ης προς 4η Μαΐου 2024 με το RoboPol στον Σκίνακα. Το πάνω διάγραμμα δείχνει τη φωτεινότητα του blazar, το μεσαίο πόσο έντονα πολωμένο είναι το φως του και το κάτω τη διεύθυνση της πόλωσης. Η σκιασμένη περιοχή σημειώνει την περιστροφή κατά περίπου 136° μέσα σε περίπου 80 λεπτά. Από Polychronakis et al., Εικ. 1.

Για να βρει την αιτία, η ομάδα στράφηκε σε ραδιοεικόνες του πίδακα από το Very Long Baseline Array, ένα δίκτυο ραδιοτηλεσκοπίων που εκτείνεται σε όλες τις Ηνωμένες Πολιτείες. Οι εικόνες αποκάλυψαν μια νέα φωτεινή “μπάλα” αερίου που κινείται προς τα έξω κατά μήκος του πίδακα. Αποσπάστηκε από τη βάση του πίδακα ακριβώς την περίοδο της περιστροφής. Η “μπάλα” αυτή είναι πιθανότατα ένα κρουστικό κύμα, παρόμοιο με το ηχητικό «μπαμ» ενός υπερηχητικού αεροσκάφους, που ταξιδεύει μέσα στον πίδακα. Καθώς διέσχιζε την ταραγμένη περιοχή στη βάση του πίδακα, συνέστρεψε το μαγνητικό πεδίο. Οι υπόλοιπες προτεινόμενες εξηγήσεις δεν συμφωνούσαν με όσα παρατήρησε η ομάδα. Τέτοιες είναι το «σπάσιμο» και η επανασύνδεση των μαγνητικών γραμμών ή η αστάθεια και η στρέβλωση του πίδακα.

Η ομάδα σύγκρινε επίσης το γεγονός με μια παρόμοια περιστροφή που είχε παρατηρηθεί σε ένα άλλο blazar, το 3C 454.3, η οποία είχε διαρκέσει περίπου δώδεκα ώρες. Όταν ληφθούν υπόψη οι διαφορετικές αποστάσεις και τα σχετικιστικά φαινόμενα στους δύο πίδακες, τα δύο γεγονότα μοιάζουν σχεδόν πανομοιότυπα. Αυτό υποδηλώνει ότι πίσω και από τα δύο βρίσκεται ο ίδιος μηχανισμός: κρουστικά κύματα που κινούνται μέσα στον πίδακα. Στην περίπτωση του PKS 1510-089, η ακραία ταχύτητα του πίδακα «συμπίεσε» το γεγονός, ώστε από τη Γη να φαίνεται ότι διήρκεσε λίγο παραπάνω από μία ώρα. Η καταγραφή περισσότερων τέτοιων γεγονότων, με ολονύχτια παρακολούθηση blazars σε συνδυασμό με ραδιοεικόνες, θα βοηθήσει να αποκαλυφθεί πώς λειτουργούν αυτοί οι κοσμικοί πίδακες.

Στην ομάδα του ΙΑ-ΙΤΕ συμμετέχουν οι Άρης Πολυχρονάκης, Ιωάννης Λιοδάκης, Dmitry Blinov, Αναστασία Γλυκοπούλου και Sebastian Kiehlmann. Οι παρατηρήσεις πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος BOOTES, που χρηματοδοτείται από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Έρευνας (ERC).

Δημοσίευση

  • Polychronakis et al., “Discovery of minute-scale polarization angle rotation in a supermassive black hole jet”, Journal, vol, page (2026).